GECİKMİŞ KONUŞMA

GECİKMİŞ  KONUŞMA

Dil ve konuşma birbirinden farklıdır. Dil, insanların birbirleriyle duygu ve düşüncelerini paylaşmak amacıyla kullandığı ortak kurallar sistemidir. Bir dil, yalnızca konuşma dilini akla getirmemelidir; yazı ve işaret kullanımı da bir dildir. Konuşma ise bu duygu ve düşünceleri içeren kuralların gerekli organlar yardımıyla fiziksel olarak üretildiği sistemdir.

Bir çocuk duygu ve düşüncelerini aktarmak için gerekli dilbilgisine sahip olabilir fakat konuşma organları (dil, dudak vb.) işlevini gerektiği şekilde yerine getiremediğinden konuşamayabilir. Diğer yandan, başka bir çocuk konuşma organları işlevini kusursuz yerine getirdiği halde dil gelişimindeki bir aksaklık nedeniyle konuşamayabilir, ya da her ikisi de aynı anda görülebilir.

Doğal Dil Öğretim Yöntemleri: Gelişimsel geriliği ve gecikmiş dil ve konuşma sorunu olan çocuklara dil ve iletişim becerilerinin öğretiminde doğal dil öğretim teknikleri etkili bir yöntemdir. Doğal dil öğretim teknikleri dil öncesi beceriler, anlamsal kombinasyonlar, ifade edici dil becerilerini ve iletişim becerilerini arttırmada ve genellemede etkili yöntemlerden biridir.

Alternatif İletişim Biçimleri: İletişimde sözel dilin kullanılamadığı durumlarda kullanılan iletişim biçimlerine alternatif iletişim biçimleri denir.

Alternatif İletişim Yöntemleri;

İletişim amaçlı sözcük yada sözcükler yerine benzeri sesleri kullanamayan, basit sorular soramayan, taklit edemeyen çocuklar için kullanılmaktadır. PECS (Picture Exchange Communication System), istek ve görüşlerini belirtemeyen yetişkin veya çocuklarda kullanılır. Öncelikle temel iletişim ilkelerini kazandırmayı daha sonra da belli mesajları iletmeyi öğretmeyi hedefler. PECS’i kullanan kişilerin istedikleri nesnenin resmini iletişim ortağına vermesi öğretilir. PECS’ in aşamalarında ilerleme oldukça resimleri birbirinden ayırdetmeyi ve cümleler üretecek resimleri sıralamayı öğrenir. PECS kullanılırken, kişi istekte bulunmak ve görüş bildirmek için iletişim ortağına dikkatini yöneltmeyi öğrenir.

Gerek ailelere gerekse öğretmenlere bir başka deyişle çocukların bulunduğu ortamda yer alan tüm bireylere, çocukların dil ve iletişim becerilerini desteklemekte  gerekli olan yardımı sağlayabilmeleri için doğal dil öğretim teknikleri bilmelerinin ve uygulamalarının önemi  göz ardı edilemez.

Gecikmiş Dil ve Konuşmanın Özellikleri:

Sınırlı konuşma  Hiç konuşmamaktan çok zor anlaşılabilen birkaç sözcük söyleme arasında değişiklik gösteren konuşmadır. Yetersiz sözcük dağarcığı  Akranlarına göre daha az sözcük bilirler. "ben, benim" gibi zamirleri 3 yaşına geldiklerinde kullanamıyor olabilirler. Gecikmiş cümle kurma  Kendi istek ve gereksinimlerini cümle yada sözle anlatma yerine jest, mimik ve diğer işaretlerle anlatmayı tercih etmedir. Dikkat, dinleme ve ilgi azlığı  Başkalarının konuşmalarına dikkat etmez, ilgi göstermez, dinlemez. Hızlı konuşma  Konuşmaları, hızlı ve anlaşılmaz ses ve ses birleşmelerinden oluşur. İşaret ve vücut dili kullanımı  İsteklerini, duygularını doğrudan beden işaretleriyle belli eder. Bazen işaret eder yada ebeveynlerini çekiştirerek, ellerinden tutarak isteklerini olana kadar işaret ederler. Kendilerini izole etme  Toplumdan, çevreden, akranlarından uzak durabilir. Artan hırçınlık  Daha çabuk ağlama, oyuncaklarını atma, kırma, kendisine yada çevresindekilere vurma gibi hırçın davranışlar gözlenebilir.

Gecikmiş Dil ve Konuşma Nedenleri:

- Sosyal ve çevresel faktörler,
- Zihinsel engel,
- Duyusal-Algısal gelişme bozuklukları,
- Beyin travmaları,
- Nedeni bilinmeyen,
- Otizm,
- Özgül dil bozukluğu,
- Çok dillilik (bilingualizm/multilingualizm),
- Genetik,
- Cinsiyet.

12-18 Ay Arası Dil Gelişimi

Yapması Beklenenler
- Sözcük dağarcığı 5-20 arasındadır,
- Basit direktifleri takip eder,
- İsmine karşılık verir,
- İki basit sözcükle basit cümle kurar. Örneğin"Baba gitti".

Yardım Alınması Gereken Durumlar
- 18 aylıkken birkaç sözcükten fazlasını kullanmayıp sadece işaret kullanıyorsa,
- Sözcükleri kullanmaya başlayıp, daha sonra bunları kullanmayı bıraktıysa.

18-24 Ay Arası Dil Gelişimi

Yapması Beklenenler    
- İki ya da dört sözcükle cümle kurar,
- Çevresindeki  insanların, nesnelerin ismini bilir,
- Yaklaşık 50 sözcük kullanır.

Yardım Alınması Gereken Durumlar
- Basit direktifleri takip edemiyorsa,
- Taklit oyunlarına katılmıyorsa,
- Çocuğunuzun konuşmasını anlamıyorsanız,
- 2 yaşında olmasına rağmen iki sözcüğü birlikte kullanamıyorsa.

2-3 Yaş Grubu Dil Gelişimi

Yapması Beklenenler    
- İki aşamalı yönergeyi takip eder örneğin; "oyuncağını getir" ve "koltuğa koy.",
- Çok farklı cümle tiplerini anlar,
- Dört-beş sözcüklük cümleler kullanır,
- "Neden" soru tipini kullanır,
- Masalları dinler ve basit sorular sorar.

Yardım Alınması Gereken Durumlar
- Eğer soru yöneltmiyorsa,
- Basit sorulara "evet" ya da "hayır" olarak yanıt vermiyorsa,
- Çocuğunuz sizi dinlemede zorlanıyorsa,
- Sizin söylediklerinizi anlamakta güçlük çekiyorsa.

3-4 Yaş Grubu Dil Gelişimi

Yapması Beklenenler
- Çok sayıda sorular yöneltir,
- Kendine ait öyküler uydurur ve gün içinde yaptıklarını anlatır,
- Yaklaşık beş- altı sözcüklü cümleler kurar,
- Zamanı algılar (bugün,yarın, daha sonra,  gibi).

Yardım Alınması Gereken Durumlar
- İfade etmek istediklerini anlaşılır bir şekilde söyleyemiyorsa,
- Konuşması sırasında iletişimini aksatacak ölçüde takılma, duraksama ve ses, hece ya da sözcük tekrarları varsa,
- İsteklerini halen ifade edemiyorsa,bir olayı anlatamıyorsa,cümle kurmuyorsa.

4-5 Yaş Grubu Dil Gelişimi

Yapması Beklenenler    
- Daha uzun öyküler anlatır ve içinde ailesinin de olduğu öyküler yaratabilir,
- Beş sözcükten daha fazla sözcük içeren cümleler kurar,
- Gelecek zamanı kullanır (Örneğin; "Yarın anaokuluna gideceğim."gibi).

Yardım Alınması Gereken Durumlar

-
Eğer hala sözcükleri bir araya getirip cümle kurmakta güçlük çekiyorsa,
- Konuşmasına ilişkin kullandığı sesleri doğru olarak üretemiyorsa ya da artikülasyon hataları yapıyorsa,
- Söylenen direktifi anlamakta güçlük çekiyorsa,
- İletişim kurma konusunda çekingense,
- Öğrendiği ifadeleri uygun bağlamda kullanamıyorsa.

5-6 Yaş Grubu Dil Gelişimi

Yapması Beklenenler
- Adını soyadını söyleyebilir,
- Ailesindeki kişilerin isimlerini söyleyebilir,
- Telefonunu ve ev adresini söyleyebilir,
- 6-8 kelimelik cümleler kurabilir, söylendiğinde tekrarlayabilir,
- Somut nesneleri yapılarına göre ayrıntılı olarak tanımlayabilir,
- Soyut nesnelerin anlamlarını sorabilir,
- Zıt anlamlı somut kelimeleri söyleyebilir,
- Günlük yaşantısını anlatabilir,
- Yer ve yön mekan tarif edebilir,
- Niçin sorusunu açıklayarak cevaplayabilir.

Yardım Alınması Gereken Durumlar
- Halen tüm bu alanlarda zorluk çekiyorsa,
- Dil gelişiminin gecikmesinin  yanında davranış problemleri başgösteriyorsa.

Çocuğun Dil Gelişimine Yardımcı Olabilecek Anne/Babaya Yönelik Öneriler:

Çocuğunuza yaptıklarınızı üşenmeden anlatın.Günlük aktivitelerde o anda yapılan işi,eylemi anlatmak çocuğunuzun dinleme becerisini geliştirirken aynı zamanda iletişim becerilerini ve kelime dağarcığını arttırarak neden-sonuç ilişkisi kurma,anlamlandırma,yorumlama becerilerini de destekler. İletişim becerilerini arttırıcı ortamlar hazırlayın. Telefon,tablet gibi teknolojik araçları sınırlı ve verimli şekilde kullanmaya özen gösterin.Çocuğunuzun gün içinde zamanının büyük bir çoğunu bu araçlara bağlı olarak geçirmesi özellikle de dil gelişimini büyük ölçüde zedeleyecektir.Bu yüzden bunların kullanımında sınırlı ve kontrollü olmaya gayret gösterin.

Uzun cümleler yerine yaşına uygun kısa cümlelerle iletişim kurun.İletişim kurarken göz kontağı kurmaya özen gösterin Çocuğunuzla bebeksi bir dialog içinde olmaktan uzak durun çünkü bu onun yaptığı yanlışları pekiştirebilir.Çocuğunuzu yaşıtlarıyla kıyaslamayın.

12-18 Ay Arasında
- Çocuğunuzla iletişiminizde basit ve kısa cümleler kullanın,
- Doğal bir formda, ancak yavaş, anlaşılır ve açık konuşun,
- Çocuğunuzun sözcük kazanımı için, tercihli sözcüklerle soru yönelterek model olun. Örneğin; elma ya da muz ister misin? gibi. Oynayabileceği bazı oyuncakları sağlayın. Örneğin; oyuncak bir telefon, konuşma taklitleri yapabileceği en iyi oyuncaktır.

18-24 Ay Arasında
 - Yaptığınız aktiviteleri ve ne olduğunu anlatıp, tanımlayın,
 - Birlikte bazı günlük aktiviteler yapın, böylece konuşacak çok şey olacaktır,
- Çocuğunuzun oyun içinde gerçek nesnelerle oynamasını teşvik edin, örneğin; gerçek yiyecekler kullanılan bir çay partisi gibi,
- Resimli olay ya da nesne kartlarıyla grup oyunları oynayın, bulmacalar çözün,
Geçmişten, günümüzden ve gelecekten söz edin; bugün ne yaptınız, yarın dayın  gelecek gibi,
- Eğer çocuğunuzun çıkarabildiği bir ses varsa (örneğin; baa), bu sesle başlayan ve çevresinde bulunan nesneleri öncelikle sözcük dağarcığına kazandırmayı hedefleyin. Örneğin; bardak gibi. Bu sözcüğü basit cümlelerde ve duruma uygun ifadelerin içinde kullanın,
- Hedeflediğiniz ve çıkarabildiği sese ilişkin sözcük kartları oluşturun. Bu kartlarla evin içinde çeşitli oyun ortamları hazırlayın. Karttaki sözcüğü göstererek ismini söyleyin. Sözcüğün nasıl söylendiğini duymasına yardımcı olun. Bazen ona da sorarak isimlendirmesini isteyin. Her ne şekilde isimlendirme yaparsa yapsın, doğru kabul edip, tekrar geri iletim sağlayın. Örneğin; Evet bu bir "bardak". Daha sonra ‘b’ sesiyle başlayan diğer karta geçin. Unutmayın, bu sadece bir oyundur, çocukları zorlamak  çocuğunuz için gereksiz ve sakıncalı olacaktır. Kendi gelişim süreci içinde yalnızca onu desteklemeyi hedef alın.

2-3 Yaş Arasında 
- Çocuğunuza "edat" ları öğretebileceğiniz oyunları oynayın. Örneğin, "topu kutunun 'içine' koymak" ya da "masanın 'üstünden' atmak" gibi,
- İnce motor becerileri ve yaratıcılığını desteklemek için renk renk boya kalemleri,kâğıt,yazı tahtası vb.. sağlayın,
- Diğer çocuklarla oyun oynayarak iletişim sağlayabilmesi için fırsatlar yaratın,
- Kitap içinde bulunan eylemleri tanımlayarak, onları kısa cümlelerle anlatın. Anlattığınız cümlelerle ilgili her olaya ilişkin soru yöneltin. Her ne cevap verirse versin, sorunuzun yanıtını bir de sizden duyması ona uygun konuşma modeli olmanız açısından etkili olacaktır. Örneğin; "Evet çocuk ayakkabısını giyiyormuş" gibi.

3-5 Yaş Arasında
- Büyük- küçük, sert- yumuşak gibi zıtlıklar içeren oyunlar oynayın,
- Konuşmalarınıza zamana ilişkin kavramlar katın (bugün, yarın, daha sonra, gelecek hafta gibi),
- Çocuğunuza olaylara ilişkin hisleri ve duyguları hakkında konuşma fırsatı tanıyın ve paylaşımda bulunun,
- Kendinize ait sözcük oyunları, tekerlemeler, hikayeler yaratın,
- Sözcük bulma oyunları oynayın,
- Dil ötesi becerilere ilişkin oyunlar üretebilirsiniz (örneğin; bir sözcüğün hangi sesle başladığının ya da bir sesle başlayan sözcüğün bulunması gibi fonolojik farkında olmaya ilişkin aktiviteler).

Artikülasyon (Sesletim) Bozuklukları: Artikülâsyon (sesletim); konuşma seslerinin motor üretimi anlamına gelmektedir. Artikülâsyon sorunları kişinin belli sesleri üretmede güçlük yaşaması veya yanlış üretmesidir. Örneğin, /r/ yerine /y/ demesi veya /k/ yerine /t/ demesi gibi. Ağız boşluğunda yer alan yumuşak damak, küçük dil, dil, dişler, dudaklar, çene seslerin şekillenmesini sağlayarak artikülasyonu oluşturmada görev alır.Dilin ağız içindeki  konumu,ses yolunun değişik derecelerde kapanması vb..özelliklere göre ünlüler ve ünsüzler çıkartılır.Artikülâsyon problemleri konuşma seslerinin şekillendirilmesini sağlayan organlardaki (diş, dil, damak, çene gibi) herhangi bir anatomik-fizyolojik yetersizliğe (dudak-damak yarıklığı, dizartri, vb.) bağlı olarak ortaya çıkabileceği gibi bir yetersizliğe bağlı olmaksızın yanlış öğrenme sebebiyle de görülebilir. Ayrıca işitme veya zeka engeline bağlı olarak da artikülasyon sorunları yaşanabilir. Artikülâsyon sorunları sıklıkla çocukluk çağında görülür. Ancak müdahale edilmeyen durumlarda bu sorunların yetişkinlik dönemine sarkması söz konusu olabilir.

Artikülasyon bozukluğunda tek tek seslerin üretilmesinde sorunlar görülür.Örn: (R) yerine (Y),(K)yerine (T),(Ş) yerine (S) gibi.Artikülasyon bozukluğunda çocukların konuşmasındaki hatalar tutarlıdır.Bir sesi yanlış üretiyorsa bu sesi her üretiminde aynı şekilde hata yapar

Fonolojik Bozukluklar: Fonoloji, bir dilde kullanılan konuşma sesleri ve bu seslerin birleşmesiyle ilgili kuralları içerir.Bir dildeki en küçük ses birimlerine "fonem" adı verilir ve fonemler bir dilde anlam değişmesine neden olan en küçük birimlerdir.Örneğin "gel" sözcüğünde /g/e/l/  olmak üzere 3 adet fonem bulunmaktadır.

Fonoloji, bir dilin konuşma seslerinin nasıl bir araya getirileceğine dair kuralları içerir. Temelde bir dil bozukluğu olan fonolojik bozukluk bu kuralların yaşa uygun bir şekilde edinilememiş olmasından kaynaklanır ve bir destek almamış gecikmiş dil konuşma veya özgül dil bozukluğu olan çocuklarda sıklıkla görüldüğü gibi dilin diğer alanlarında normal gelişim gösteren çocuklarda da görülebilir. Fonolojik bozukluğu olan çocuklarda en sık görülen belirtiler çeşitli konuşma seslerinin yerlerinin değiştirilmesi, düşürülmesi  veya  bir  ses yerine bir başka sesin kullanılmasıdır. Örneğin "KAPI" yerine "TAPI", "KİTAP" yerine "KİPAT","KAMYON" yerine "KAYMON" gibi...Fonolojik bozukluklar artikülasyon problemleri ile birlikte görülebileceği gibi tek başına da görülebilirler. Bu çocukların konuşma anlaşılırlıkları oldukça düşüktür.Gelişimsel sesbilgisel bozukluklar ilerleyen dönemlerde okuma yazma güçlüklerinin görülmesinde rol oynayabilir.

Artikülasyon ve Fonolojik Bozukluk Arasındaki Fark

Artikülasyon bozukluklarında çocukların yanlış ürettikleri sesler ses dağarcığında olmazken fonolojik bozuklukta sesler ses dağarcığında bulunur fakat çocuk çıkarması gereken ses yerine farklı bir ses seçer ve bunu kullanır.Örneğin artikülasyon bozukluğunda çocuk "g" sesini üretemez ve bunun yerine "d" sesini üretebilir bu yüzden "gemi" yerine "demi" der. Fonolojik bozuklukta ise çocuk "g" sesini üretebilmesine rağmen bu sesi yanlış kullanır .